"و الجان خلقناه من قبل من نار السموم".

راغب در باره كلمه"سموم"گفته: باد داغى است كه اثر سمى دارد.و اصل‏كلمه"جن"به معناى پوشاندن است، و همین معنا در همه مشتقات كلمه جریان دارد ⁽¹⁾ نظیر جن، چون از نظر پوشیده است، و مجنة و جنة(سپر)چون آدمى را از شمشیر دشمن‏مى‏پوشاند، و جنین، و جنان - به فتح جیم - (قلب)، چون از نظرها پنهان است و همچنین‏در این جمله قرآن: "جن علیه اللیل" ⁽²⁾ و مشتقات دیگر آن، این معنا جریان دارد.

"جن"طایفه‏اى از موجوداتند كه بالطبع از حواس ما پنهانند، و مانند خود ماشعور و اراده دارند، و در قرآن كریم بسیار اسمشان برده شده، و كارهاى عجیب و غریب‏و حركات سریع از قبیل كارهایى كه در داستانهاى سلیمان انجام دادند به ایشان نسبت‏داده شده، و نیز مانند ما مكلف به تكالیفند، و چون ما زندگى و مرگ و حشر دارند و همه‏اینها از بسیارى از آیات متفرق قرآنى استفاده مى‏شود.

و اما"جان"و اینكه آیا جان هم همان جن است و یا به گفته ابن عباس ⁽³⁾ پدرجن است همانطور كه آدم پدر بشر مى‏باشد، و همان ابلیس است، و یابه گفته راغب ⁽⁵⁾ نسل جنى ابلیس و یا نوع مخصوصى از جن است، اقوال مختلفى است‏كه بیشترش بى دلیل است.

آنچه كه تدبر در آیات قرآن كریم به دست مى‏دهد این است كه در دو آیه موردبحث"جان"را مقابل"انس"گرفته و آن دو را دو نوع گرفته، و همین دو نوع گرفتن‏آن دو دلیل و یا حداقل اشاره دارد بر اینكه یك نوع ارتباطى در خلقت آن دو هست، ونظیر دو آیه مورد بحث، آیه"خلق الانسان من صلصال كالفخار و خلق الجان من مارج‏من نار" ⁽⁶⁾ است.

سیاق آیات مورد بحث هم خالى از دلالت‏بر این معنا نیست كه ابلیس از جنس‏جن بوده، و گر نه جمله"و الجان خلقناه من قبل..."لغو مى‏شد.در جاى دیگر ازكلام خود هم فرموده كه ابلیس از جن بود، و آن آیه"كان من الجن ففسق عن امر ربه" ⁽⁷⁾ است، از این آیه به خوبى بر مى‏آید كه جان(در آیه مورد بحث)همان جن بوده، و یایك نوعى از انواع آن بوده، در غیر این دو آیه دیگر اسمى از جان برده نشده، و هر جابحثى از موجود مقابل انسان اسمى رفته به عنوان جن بوده، حتى در مواردى كه عمومیت‏كلام، ابلیس و همجنسان او را هم مى‏گرفته - مانند آیه"شیاطین الانس و الجن" ⁽⁸⁾ و آیه"و حق علیهم القول فى امم قد خلت من قبلهم من الجن و الانس" ⁽⁹⁾ و آیه"سنفرغ لكم ایه‏الثقلان" ⁽¹⁰⁾ و آیه"یا معشر الجن و الانس ان استطعتم ان تنفذوا من اقطار السموات و الارض‏فانفذوا" ⁽¹¹⁾ - به لفظ جن تعبیر شده است.

و ظاهر این آیات با در نظر گرفتن اینكه میان انسان و جان در یكى، و انسان وجن در دیگرى مقابله افتاده این است كه جن و جان هر دو یكى باشد و تنها تعبیر دو تااست.

و نیز ظاهر مقابله‏اى كه میان جمله"و لقد خلقنا الانسان..."و جمله"و خلقنا الجان من قبل..."برقرار شده این است كه همانطور كه جمله اولى در صددبیان اصل خلقت‏بشر است، جمله دومى هم در مقام بیان همین معنا باشد.پس نتیجه‏این مى‏شود كه خلقت جان در آغاز از آتشى زهرآگین بوده است.

حال آیا نسلهاى بعدى جان هم مانند فرد اولشان از نار سموم بوده، بخلاف آدمى‏كه فرد اولش از صلصال و افراد بعدش از نطفه او، و یا جن هم مانند بشر است، از كلام‏خداى سبحان نمى‏توان استفاده كرد، زیرا كلام خدا از بیان این جهت‏خالى است.تنهاچیزى كه در آن بچشم مى‏خورد و مى‏توان از آن استشمام پاسخى از این سؤال نمود، این‏است كه یك جا براى شیطان ذریه سراغ داده و فرموده: "ا فتتخذونه و ذریته اولیاء من‏دونى" ⁽¹²⁾ و جاى دیگر هم نسبت مرگ و میر به آنها داده و فرموده: "قد خلت من قبلهم من‏الجن و الانس" ⁽¹³⁾ .

و از این دو نشانى مى‏توان فهمید كه تناسل در میان جن نیز جارى است، زیرامعهود و مالوف از هر جاندارى كه ذریه و مرگ و میر دارد، این است كه تناسل هم داشته‏باشد، چیزى كه هست این سؤال بدون جواب مى‏ماند كه آیا تناسل جن هم مانند انس‏و سایر جانداران با عمل آمیزش انجام مى‏یابد و یا به وسیله دیگرى؟.

در جمله"خلقناه من قبل"اضافه قطع شده و تقدیر: "من قبل خلق الانسان"بوده، و چون قرینه مقابله دو خلقت در كار بوده از ذكر مضاف الیه صرف نظر شده است.

و اگر در آیه مورد بحث مبدا خلقت جن از نار سموم دانسته شده، با آیه سوره‏الرحمن كه آن را"مارجى از نار"نامیده و فرموده: "و خلق الجان من مارج من نار"منافات ندارد، زیرا مارج از آتش، شعله‏ایست كه همراه دود باشد، پس دو آیه در مجموع‏مبدا خلقت جن را باد سمومى معرفى مى‏كند كه مشتعل گشته و به صورت مارجى ازآتش در آمده.

معناى كلمه"بشر"و نكته‏اى كه در التفات از تكلم به غیب در آیه: "و اذا قال ربك"هست

پس معناى دو آیه این مى‏شود: سوگند مى‏خوریم كه ما خلقت نوع آدمى را ازگلى خشكیده كه قبلا گلى روان و متغیر و متعفن بود آغاز كردیم، و نوع جن را از بادى‏بسیار داغ خلق كردیم كه از شدت داغى مشتعل گشته و آتش شده بود.

پى‏نوشتها:

(1)مفردات راغب ماده"سمم".

(2)شب پرده بر او پوشانید.سوره انعام، آیه 76.

(3)تفسیر ابن عباس، ص 217 و مجمع البیان، ج 6، ص 334.

(4)مجمع البیان، ج 6، ص 334 و تفسیر فخر رازى، ج 19، ص 180.

(5)مفردات راغب، ماده"جن".

(6)انسان را از گل خشكیده چون سفال و جن را از آتشى زبانه‏دار آفرید.سوره الرحمن، آیه 14 و 15.

(7)از جن بود پس از امر پروردگارش سر باز زد.سوره كهف، آیه 50.

(8)سوره انعام آیه 12.

(9)وعده عذاب خدا بر كفار در امتهاى گذشته از جن و انس عملى شد.سوره فصلت، آیه 25.

(10)به زودى به كار شما مى‏پردازیم اى جن و انس.سوره الرحمن، آیه 31.

(11)اى گروه جن و انس اگر مى‏توانید كه به اطراف و نواحى زمین و آسمانها نفوذ كنید، بكنید سوره الرحمن، آیه 33.

(12)آیا به جاى من، شیطان و ذریه او را اولیاء خود مى‏گیرید؟سوره كهف، آیه 50.

(13)قبل از ایشان اقوامى از جن و انس بودند كه از بین رفتند.سوره فصلت، آیه 25.

ترجمه تفسیر المیزان جلد 12 صفحه 223 علامه طباطبایى رضوان الله تعالى علیه